Glosaryo
Mga termino tungkol sa privacy, seguridad at social networks — maikli at ipinaliwanag sa simpleng salita.
A
- Account takeoverSa account takeover, may nakakapasok nang walang pahintulot sa account mo at ginagamit ito sa pangalan mo – kadalasan dahil sa ninakaw na password o phishing.
- AES-256-GCMAng AES-256-GCM ay malawakang ginagamit na symmetric encryption method na nagpoprotekta sa data gamit ang 256-bit key at natutukoy rin kung ito ay pinakialaman.
- AnonymisationBinabago ng anonymisation ang data para hindi na ito maiugnay sa sinumang partikular na tao. Ang tunay na anonymous na data ay hindi na sakop ng GDPR.
- APK fileAng APK file ay ang installation package ng isang Android app. Pinagsasama nito ang code, resources at signature, at puwedeng i-install nang walang app store.
- Awtomatikong pagsasalinGinagawang nababasa ng awtomatikong pagsasalin ang mga post at mensahe sa banyagang wika sa isang tap – para dito, ipinapadala ang teksto sa serbisyo ng pagsasalin.
B
C
- CatfishingAng catfishing ay paggawa ng pekeng identity online para makuha ang tiwala o pagmamahal ng isang tao, madalas gamit ang ninakaw na larawan at gawa-gawang kuwento.
- Chat gameAng chat game ay maliit na larong pinagsasaluhan mismo sa messenger – gaya ng tanong na lihim na sinasagot ng lahat bago ibunyag ang mga sagot.
- Classified adsAng classified ads ay maiikling online listing kung saan pribadong tao ang nagbebenta, nagbibigay o nagpapalit ng gamit. Alamin kung paano makita ang scam.
- ClickbaitAng clickbait ay sensasyonal na headline o thumbnail na ginagamit ang kuryosidad para i-click mo, pero madalas hindi tumutupad sa ipinangako nito.
- Close friendsAng close friends ay listahang ikaw mismo ang bumubuo: ang mga post sa antas na ito ay nakikita lang ng mga nasa listahan, hindi ng buong bilog ng mga kaibigan mo.
- Cloud storageAng cloud storage ay espasyo sa mga server ng provider na ina-access sa internet para mag-backup, mag-sync, o magbahagi ng mga file mula sa anumang device.
- Community guidelinesAng community guidelines ay mga patakaran sa pag-uugali ng isang platform: kung ano ang pinapayagan, ano ang hindi at ano ang puwedeng mangyari kapag nilabag.
- Content CredentialsAng Content Credentials ay digital na nilagdaang detalye ng pinagmulan sa isang file: maipapakita ng mga ito kung paano ginawa ang larawan at kung paano ito na-edit.
- Content moderationAng content moderation ay pagsusuri sa materyal na pino-post sa online platform para hanapin, alisin o limitahan ang content na ilegal o labag sa patakaran.
- Contextual advertisingIpinapakita ng contextual advertising ang mga ad na tugma sa nilalamang nasa paligid nito, hindi sa profile na binuo tungkol sa iyo at sa dati mong gawi.
- CookiesAng cookies ay maliliit na piraso ng data na iniimbak ng website sa browser mo, halimbawa para manatili kang naka-sign in o matandaan ang settings mo.
- CyberbullyingAng cyberbullying ay paulit-ulit na panlalait, pagpapahiya, pagbabanta o pang-iitsapuwera sa kapwa sa digital channels gaya ng social network o messaging app.
- CybergroomingAng cybergrooming ay kapag sadyang bumubuo ng tiwala ang mga adulto sa mga bata at teenager online para manipulahin o gamitin sila sa sekswal na paraan.
D
- Dark modeAng dark mode ay display setting na may madilim na background at maliwanag na teksto na iniaalok ng maraming operating system, app, at website.
- Data breachSa data breach, napupunta sa di-awtorisadong kamay o nawawala ang personal na data, halimbawa sa cyberattack, maling configuration, o simpleng pagkakamali.
- Data minimisationAng data minimisation ay pangongolekta at pag-iimbak lamang ng personal na data na talagang kailangan para sa partikular na layunin, at hindi higit pa.
- Data portabilitySa data portability (Art. 20 GDPR), karapatan mong matanggap ang data na ibinigay mo sa karaniwan, machine-readable na format at dalhin ito sa ibang serbisyo.
- Data processor (pagpoproseso sa ngalan ng iba)Ang data processor ay service provider, tulad ng hosting company, na nagpoproseso ng personal na data sa ngalan at ayon sa utos ng ibang organisasyon.
- DeepfakeAng deepfake ay larawan, video o audio clip na ginawa o binago gamit ang artificial intelligence para kapani-paniwalang gayahin ang isang totoong tao.
- Digital accessibilityAng digital accessibility ay nangangahulugang magagamit ng lahat ang mga website at app, kasama ang may kapansanan sa paningin, pandinig, galaw, o isip.
- Digital Markets Act (DMA)Ang Digital Markets Act (DMA) ay regulasyon ng EU para sa napakalalaking online platform. Obligado ang tinatawag na gatekeeper na mag-alok ng patas na kondisyon.
- Digital Services Act (DSA)Ang Digital Services Act (DSA) ay regulasyon ng EU sa digital services. Mula 2024, obligado ang online platforms na mag-alok ng reporting tools at transparency.
- Digital sovereigntyDigital sovereignty ang kakayahang gumamit ng digital service sa sarili mong tuntunin: alam kung nasaan ang data, sino ang may access at nakakalipat ng provider.
- Disappearing messagesKusang nabubura ang disappearing messages sa chat pagkatapos ng itinakdang oras, kaya hindi nananatili nang permanente ang mga usapan.
- Disinformation (fake news)Ang disinformation ay mali o nakaliligaw na impormasyong sadyang ikinakalat para manlinlang o manakit. Madalas itong tawaging fake news.
- DoxingAng doxing ay pangangalap at paglalathala ng pribadong detalye ng isang tao, tulad ng address o lugar ng trabaho, kadalasan para takutin o ilantad siya.
E
- Emoji reactionPinapayagan ka ng emoji reaction na tumugon sa isang post o mensahe sa isang tap, nang walang isinusulat, bilang mabilis na tanda ng pagsang-ayon o damdamin.
- End-to-end encryptionSa end-to-end encryption, ang nagpadala at tatanggap lang ang makakabasa ng mensahe; kahit ang serbisyong naghahatid nito ay ginulong data lang ang nakikita.
- EXIF dataAng EXIF data ay dagdag na impormasyon sa loob ng photo file, gaya ng oras ng pagkuha, modelo ng camera at exposure settings, at madalas pati GPS location.
F
- Fact checkSinusuri ng fact check gamit ang mga source kung totoo ang isang pahayag at nakakatulong na timbangin ang maling impormasyon at tsismis online.
- FediverseAng Fediverse ay alyansa ng mga independiyenteng social network na ang mga server ay magkakakonekta sa pamamagitan ng iisang protocol – ang Mastodon, halimbawa.
- FeedAng feed ay patuloy na nag-a-update na daloy ng mga post sa social network, na isa-isang nagpapakita ng bagong content mula sa contacts o paksang sinusundan mo.
- Feed algorithmAng feed algorithm ang nagpapasya kung aling mga post ang ipapakita ng social network sa iyo at sa anong ayos, batay sa mga signal tulad ng iyong aktibidad.
- Filter bubbleNabubuo ang filter bubble kapag mas ipinapakita ng mga algorithm ang nilalamang tugma sa iyong interes at pananaw, habang nawawala ang ibang pananaw.
- Friend requestAng friend request ay imbitasyong makipag-connect sa isang tao sa isang network. Tatalab lang ito kapag pumayag ang kabilang panig.
G
- GDPR (General Data Protection Regulation)Ang GDPR ay regulasyon ng EU na nagpoprotekta sa personal data. Itinatakda nito kung kailan puwedeng iproseso ang data at anong karapatan ng tao rito.
- GIF (animated image)Ang GIF ay maikli at paulit-ulit na animation ng larawan na walang tunog, madalas gamitin bilang reaksyon, biro o pagpapahayag ng damdamin sa chat at post.
- Group chatAng group chat ay shared chat para sa ilang tao kung saan nakikita ng bawat miyembro ang bawat mensahe at puwedeng sumagot.
H
- Hash functionAng hash function ay ginagawang maikling halaga na may takdang haba ang anumang data, parang digital fingerprint na nagpapadaling makita ang mga pagbabago.
- HashtagAng hashtag ay keyword na may # sa unahan na nag-uugnay ng post sa social network sa isang paksa at nagpapadali sa paghahanap ng mga kaugnay na post.
- Hate speechAng hate speech ay wikang nanlalait o umaatake sa mga tao dahil sa katangiang tulad ng pinagmulan, relihiyon, kasarian, oryentasyong sekswal, o kapansanan.
- HSTSAng HSTS ay tagubilin ng isang website sa browser mo: mula sa unang pagbisita, kumonekta rito sa naka-encrypt na HTTPS lang, hindi sa karaniwang http.
- HTTPSAng HTTPS ay ang naka-encrypt na bersyon ng HTTP: protektado ang nilalaman sa pagitan ng iyong browser at ng website laban sa pagbasa o pagbabago.
I
- ICS fileAng ICS file ay file ng kalendaryo sa iCalendar format na nagpapahintulot na maibahagi ang mga appointment sa pagitan ng calendar app, email program at website.
- InfluencerAng mga influencer ay taong may malawak na abot sa social network at ang kanilang mga post ay humuhubog sa opinyon at desisyon sa pagbili ng audience.
K
- Karapatan sa access (Art. 15 GDPR)Sa ilalim ng Art. 15 GDPR, malalaman mo kung pinoproseso ng isang organisasyon ang personal data mo, ano ang hawak nito at bakit, at makakakuha ka ng kopya.
- Karapatan sa pagwawastoAng karapatan sa pagwawasto sa ilalim ng Art. 16 GDPR ay nagbibigay-daan na maitama ang maling data tungkol sa iyo at makumpleto ang hindi kumpletong data.
- Karapatang mabura (right to erasure)Sa karapatang mabura ayon sa Art. 17 GDPR, puwede mong ipabura sa isang organisasyon ang personal data mo, basta't natutugunan ang ilang legal na kondisyon.
L
- Lehitimong interes (legitimate interest)Ang lehitimong interes ay legal na batayan sa GDPR na nagpapahintulot ng pagproseso nang walang pahintulot kung hindi nangingibabaw ang karapatan ng tao.
- Link-in-BioAng Link-in-Bio ay isang pahinang ili-link mo sa profile mo na pinagsasama-sama ang lahat ng mahahalaga mong link – gaya ng website, shop, o mga social profile.
- LivestreamAng livestream ay video na ibino-broadcast sa internet nang real time: pinapanood ang mga pangyayari habang nangyayari, at madalas puwedeng sumali sa live chat.
- Location sharing (pagbabahagi ng lokasyon)Ang location sharing ay ang pagsasabi sa ibang tao kung nasaan ka ngayon, halimbawa bilang mapa sa chat, minsanan lang o bilang live na lokasyon.
M
- MalwareAng malware ay software na gawa para palihim na magmanman ng data, sirain ang mga device, o bigyan ng access ang mga umaatake, gaya ng virus at spyware.
- MemeAng meme ay larawan, video, o piraso ng teksto, kadalasang nakakatawa, na paulit-ulit na ibinabahagi, inaangkop, at ini-remix sa internet.
- Mention (@-mention)Gumagamit ang mention ng @ sign para ituro ang ibang tao sa isang post o komento at i-link ang teksto sa profile nila.
- MessengerAng messenger ay isang instant messaging service: sumusulat ka sa mga indibidwal o grupo, nagpapadala ng mga larawan at voice message, at tumatawag.
- MetadataAng metadata ay data tungkol sa data: halimbawa, kailan, saan at gamit ang anong device kinunan ang larawan, o sino ang nagpadala ng mensahe kanino at kailan.
- Mga naka-save na post (bookmark)Ang mga naka-save na post ay personal na listahan ng paalala: itinatabi mo ang mga post para mahanap ulit mamaya, nang hindi ibinabahagi o kinokomentuhan.
- Mga pahintulot ng app (app permissions)Tinutukoy ng mga pahintulot ng app kung ano ang maaaring ma-access ng app sa smartphone mo, tulad ng camera, mikropono, lokasyon, contact, o larawan.
- Mga profile visitorAng mga profile visitor ay mga taong tumingin sa profile mo. Numero lang ang ipinapakita ng ilang network, pati pangalan sa iba – alamin ito nang maaga.
- ML-KEMAng ML-KEM ay post-quantum method na ginawang pamantayan ng NIST: nagkakasundo ang dalawang device sa shared secret key nang hindi ipinapadala ito sa network.
N
O
- Onion serviceAng onion service ay website o serbisyong may .onion address na maaabot lang sa pamamagitan ng Tor, kaya hindi kailanman lumalabas ang koneksyon sa Tor network.
- Online na panloloko (scam)Ang online na panloloko ay panlilinlang sa internet para makuha ang pera, data o access ng mga tao – halimbawa sa pekeng tindahan, pekeng premyo o romance scam.
- Online statusIpinapakita ng online status kung aktibo ang isang tao ngayon – karaniwan bilang berdeng tuldok o “huling online.” Dapat ikaw ang makapagtakda kung gaano ka kita.
- Online trackingAng online tracking ay pagtatala ng gawi mo sa mga website at app, madalas sa iba-ibang provider, para bumuo ng profile, halimbawa para sa targeted advertising.
- Open sourceAng open source ay software na pampublikong available ang source code sa ilalim ng lisensyang nagpapahintulot sa sinuman na gamitin, baguhin, at ipasa ito.
P
- Pag-block sa isang userPinuputol ng pag-block ang contact: depende sa serbisyo, hindi ka na mapapadalhan ng mensahe o request ng taong iyon at hindi na niya makikita ang content mo.
- Pag-mutePinapahinaan ng pag-mute ang isang tao o chat: nananatili ang koneksyon, pero mas kaunti ang notification at abala na natatanggap mo.
- Pag-pokeAng pag-poke ay pagbating walang salita: sa isang tap, ipinaaalam mo sa isang kaibigan na naiisip mo siya – nang hindi nagpapadala ng mensahe.
- Pag-report ng contentHinahayaan ka ng report function na ipaalam sa mga moderator ang mga post, profile o mensaheng lumalabag sa mga patakaran o bumabagabag sa iyo.
- Pagnanakaw ng pagkakakilanlan (identity theft)Sa identity theft, ginagamit ng mga kriminal ang personal na data ng iba para mamili, pumirma ng kontrata, o kunin ang mga account sa pangalan nito.
- Pahintulot (consent) sa ilalim ng GDPRAng pahintulot ay malaya, may kaalaman, at malinaw mong pagsang-ayon sa pagproseso ng data mo para sa partikular na layunin, at maaari mo itong bawiin.
- Parental consent (pahintulot ng magulang)Ang parental consent ay pag-apruba ng mga magulang para makagamit ng online service ang mga bata at teenager at maproseso ang data nila.
- PasskeyAng passkey ay digital na sign-in key na pumapalit sa password mo: sa halip, nagla-log in ka gamit ang fingerprint, face recognition o PIN ng device mo.
- Password managerAng password manager ay nag-iimbak ng iyong mga login nang naka-encrypt sa iisang lugar, gumagawa ng malalakas na password, at awtomatiko itong pinupunan.
- Pekeng profileAng pekeng profile ay account na may imbento o ninakaw na detalye na nagkukunwaring totoong tao at madalas gamitin sa panloloko, spam o panliligalig.
- PhishingAng phishing ay scam kung saan gumagamit ang mga kriminal ng pekeng mensahe o website para linlangin ang tao na ibigay ang password, code o payment details.
- PollAng poll ay tanong na may ilang posibleng sagot na puwedeng iboto ng ibang tao, halimbawa sa isang post, sa story o sa chat.
- Post-quantum cryptographyAng post-quantum cryptography ay mga encryption at signature method na dinisenyong makatagal sa pag-atake ng malalakas na quantum computer sa hinaharap.
- Privacy by designAng privacy by design ay pagbuo ng proteksyon ng data sa teknolohiya at mga serbisyo mula pa sa simula ng pagbuo, sa halip na idagdag lang pagkatapos.
- Privacy policyIpinapaliwanag ng privacy policy kung anong personal na data ang pinoproseso ng provider, para saan, sa anong batayan, at ang mga karapatan mo.
- Progressive web app (PWA)Ang progressive web app (PWA) ay website na puwedeng i-install na parang app sa home screen o desktop mo at bumubukas sa sarili nitong window.
- PseudonymisationPinapalitan ng pseudonymisation ang mga pangalan at identifier ng mga code. Maiuugnay lang ang data sa tao gamit ang hiwalay na dagdag na impormasyon.
- Push notificationAng push notification ay mensaheng aktibong ipinapadala ng isang app o website sa iyong device, kahit hindi mo ito nakabukas sa sandaling iyon.
Q
R
- RansomwareAng ransomware ay software ng pangingikil: ini-encrypt nito ang mga file o ni-lo-lock ang device, at humihingi ng ransom ang mga kriminal para buksan ito.
- Read receiptIpinapaalam ng read receipt sa nagpadala na nabuksan na ang kanyang mensahe, madalas bilang tsek o tala gaya ng “Read”.
- Reel (maikling video)Ang Reel ay maikling vertical na video para sa phone, karaniwang nasa sariling swipeable na seksyon ng social network at madalas may musika o tunog.
S
- Screen sharingSa screen sharing, maipapakita mo sa iba sa isang tawag o livestream ang nasa screen mo nang real time – ang buong display o isang window lang.
- Screen timeAng screen time ay oras na ginugugol mo sa smartphone, tablet o computer. Hindi lang gaano katagal ang mahalaga, kundi pati kung para saan mo ito ginagamit.
- Screenshot blockingPinipigilan ng screenshot blocking ang isang app na makuha sa mga screenshot at screen recording, kadalasan sa mga sensitibong screen gaya ng login o bayad.
- Session (mga naka-sign in na device)Ang session ay ang panahong naka-sign in ka sa isang device. May sariling session ang bawat device na puwede mong suriin at tapusin.
- SextortionAng sextortion ay blackmail gamit ang intimate na larawan o video: nagbabanta ang salarin na ilalathala ito at humihingi ng pera o iba pa. Hindi mo ito kasalanan.
- ShadowbanAng shadowban ay nakatagong paghihigpit: halos hindi na ipinapakita sa iba ang mga post ng isang account, nang hindi ito ipinaaalam sa taong may-ari.
- SideloadingAng sideloading ay pag-install ng app nang direkta mula sa file sa halip na sa opisyal na app store; sa Android, karaniwan itong APK file.
- SIM swappingSa SIM swapping, inililipat ng mga kriminal ang phone number ng biktima sa SIM card na hawak nila para maharang ang mga login code na ipinapadala sa text.
- Social botAng social bot ay awtomatikong account sa isang social network na kusang nagpo-post, nagla-like, o nagbabahagi at madalas nagpapanggap na totoong tao.
- Social engineeringAng social engineering ay mga panlilinlang ng mga manloloko para udyukan ang mga tao na magbunyag ng data, maglipat ng pera, o magbigay ng access sa account.
- Social mediaSocial media ang mga online service kung saan mismong user ang naglalathala, nagkokomento at nagbabahagi ng content – mula social network hanggang video platform.
- Social networkAng social network ay isang online service kung saan gumagawa ang mga tao ng profile, kumokonekta sa isa't isa at nagbabahagi ng mga post, larawan o mensahe.
- SpamAng spam ay hindi hinihinging mass messaging, karaniwang patalastas, chain letter o pagtatangkang manloko, na ipinapadala sa email, chat o komento.
- Story (sa social networks)Ang story ay photo o video post sa isang social network na nakikita lang sa limitadong panahon, madalas mga 24 oras, bago ito mawala sa paningin.
T
- Talaarawan ng pasasalamatAng talaarawan ng pasasalamat ay maliit na gawain: regular mong isinusulat kung ano ang pinasasalamatan mo – at sadyang itinutuon ang pansin sa mabubuting bagay.
- Time capsule (digital na mensahe para sa hinaharap)Ang digital na time capsule ay mensahe para sa hinaharap: isinusulat mo ito ngayon, nagtatakda ka ng petsa ng pagbubukas, at saka lang ito nagiging nakikita.
- Tor networkDinadaan ng Tor network ang mga koneksyon sa internet sa ilang naka-encrypt na relay, kaya mas mahirap iugnay ang online activity mo sa IP address mo.
- Transport encryption (TLS)Pinoprotektahan ng transport encryption (TLS) laban sa mga nakikinig ang data sa pagitan ng device at server; https:// ang simula ng mga site na gumagamit nito.
- Troll (internet troll)Sadyang nanggugulo ang troll online gamit ang insulto, argumento o kalokohan para makakuha ng reaksyon at sirain ang mga usapan.
- Two-factor authentication (2FA)Sa two-factor authentication (2FA), pinapatunayan mo kung sino ka sa dalawang magkaibang paraan sa pag-log in, gaya ng password at code mula sa isang app.
V
- Video conferencePinag-uugnay ng video conference ang ilang tao sa pamamagitan ng larawan at tunog sa internet, para makita at makausap ninyo ang isa't isa kahit magkakalayo.
- View onceSa View once, isang beses lang mabubuksan ng tatanggap ang larawan o video; pagkatapos nito, hindi na ito matatawag muli sa usapan.
- Voice messageAng voice message ay maikling audio recording na ipinapadala mo sa chat at pinapakinggan ng kausap mo kailan man siya may oras.
- Voice roomAng voice room ay pangmatagalang lugar ng pagtitipon online kung saan nag-uusap ang mga tao gamit ang boses at nagta-type – nang hindi kailangang tumawag.
- VoIP / internet telephonyAng VoIP (Voice over IP) ay pagtawag sa pamamagitan ng internet: dinidigitize ang boses at ipinapadala bilang data packet, hindi sa klasikong phone network.
- VPNAng VPN (virtual private network) ay nagdadaan ng iyong data traffic sa isang naka-encrypt na tunnel patungo sa isang server, na nagpapasa nito sa internet.