Begrippenlijst
Begrippen rond privacy, beveiliging en sociale netwerken — kort en in eenvoudige woorden uitgelegd.
A
- AccountovernameBij een accountovername krijgt iemand onbevoegd toegang tot je account en gebruikt het in jouw naam, meestal via gestolen wachtwoorden of phishing.
- AES-256-GCMAES-256-GCM is een veelgebruikte symmetrische versleutelingsmethode die gegevens met een 256-bitsleutel beschermt en ook herkent of ermee is geknoeid.
- AnonimiseringAnonimisering wijzigt gegevens zodat ze niet meer aan een bepaalde persoon zijn te koppelen. Echt anonieme gegevens vallen niet meer onder de AVG.
- APK-bestandEen APK-bestand is het installatiepakket van een Android-app. Het bundelt de code, resources en een handtekening en kan zonder appstore worden geïnstalleerd.
- App-machtigingenApp-machtigingen bepalen waartoe een app op je smartphone toegang heeft, zoals de camera, microfoon, locatie, contacten of foto’s.
- Automatische vertalingAutomatische vertaling maakt posts en berichten in vreemde talen met één druk op de knop leesbaar – daarvoor wordt de tekst naar een vertaaldienst gestuurd.
- AVG (Algemene verordening gegevensbescherming)De AVG is de EU-verordening die persoonsgegevens beschermt. Ze regelt wanneer gegevens mogen worden verwerkt en welke rechten mensen op hun gegevens hebben.
B
C
- CatfishingCatfishing is het aannemen van een valse identiteit online om iemands vertrouwen of genegenheid te winnen, vaak met gestolen foto’s en een verzonnen levensverhaal.
- ChatspelEen chatspel is een klein gezamenlijk spel rechtstreeks in de messenger, bijvoorbeeld een vraag waarop iedereen in het geheim antwoordt voordat alles wordt onthuld.
- ClickbaitClickbait zijn sensationele koppen of thumbnails die je met nieuwsgierigheid laten klikken, maar vaak niet waarmaken wat ze beloven.
- CloudopslagCloudopslag is opslagruimte op de servers van een aanbieder, bereikbaar via internet, om bestanden vanaf elk apparaat te back-uppen, te synchroniseren of te delen.
- CommunityrichtlijnenCommunityrichtlijnen zijn de gedragsregels van een platform: ze leggen vast wat mag, wat niet mag en wat er kan gebeuren bij overtredingen.
- Content CredentialsContent Credentials zijn digitaal ondertekende herkomstgegevens in een bestand: ze kunnen laten zien hoe een afbeelding is gemaakt en hoe die daarna is bewerkt.
- ContentmoderatieContentmoderatie is het controleren van inhoud op onlineplatforms om wat illegaal is of de regels overtreedt te vinden, te verwijderen of te beperken.
- Contextuele advertentiesContextuele advertenties passen bij de inhoud eromheen, niet bij een profiel dat over jou en je eerdere gedrag is opgebouwd.
- CookiesCookies zijn kleine stukjes data die websites in je browser opslaan, bijvoorbeeld om je ingelogd te houden of je instellingen tussen bezoeken te onthouden.
- CybergroomingCybergrooming is wanneer volwassenen online bewust vertrouwen opbouwen bij kinderen en tieners om hen te manipuleren of seksueel uit te buiten.
- CyberpestenCyberpesten is het herhaaldelijk beledigen, vernederen, bedreigen of buitensluiten van mensen via digitale kanalen zoals sociale netwerken of berichtenapps.
D
- DankbaarheidsdagboekEen dankbaarheidsdagboek is een kleine oefening: je schrijft regelmatig op waarvoor je dankbaar bent – en richt je aandacht bewust op het goede.
- DatalekBij een datalek komen persoonsgegevens in onbevoegde handen of gaan ze verloren, bijvoorbeeld door een cyberaanval, een verkeerde configuratie of een simpele fout.
- DataminimalisatieDataminimalisatie betekent dat je alleen zoveel persoonsgegevens verzamelt en bewaart als echt nodig is voor een bepaald doel, en niet meer.
- DataportabiliteitDataportabiliteit is je recht (art. 20 AVG) om verstrekte gegevens in een gangbaar, machineleesbaar formaat te krijgen en naar een andere dienst mee te nemen.
- DeepfakeEen deepfake is een beeld, video of audiofragment dat met kunstmatige intelligentie is gemaakt of bewerkt, zodat het een echte persoon overtuigend nabootst.
- DempenDempen zet een persoon of chat op stil: de verbinding blijft bestaan, maar je krijgt minder meldingen en onderbrekingen.
- Desinformatie (nepnieuws)Desinformatie is onjuiste of misleidende informatie die bewust wordt verspreid om te misleiden of schade te veroorzaken, in de volksmond vaak nepnieuws genoemd.
- Digitale soevereiniteitDigitale soevereiniteit betekent diensten op je eigen voorwaarden kunnen gebruiken: weten waar gegevens zijn, wie erbij kan en van aanbieder kunnen wisselen.
- Digitale toegankelijkheidDigitale toegankelijkheid betekent dat websites en apps voor iedereen bruikbaar zijn, ook voor mensen met een visuele, auditieve, motorische of cognitieve beperking.
- Digitaledienstenverordening (DSA)De Digitaledienstenverordening (DSA) is de EU-verordening voor digitale diensten. Sinds 2024 verplicht ze onlineplatforms tot meldfuncties en transparantie.
- Digitalemarktenverordening (DMA)De Digitalemarktenverordening (DMA) is een EU-verordening voor zeer grote onlineplatforms. Ze verplicht zogeheten poortwachters tot eerlijke voorwaarden.
- Donkere modusDe donkere modus is een weergave met een donkere achtergrond en lichte tekst die veel besturingssystemen, apps en websites bieden naast de lichte weergave.
- DoxingDoxing is het verzamelen en publiceren van privégegevens van iemand, zoals adres, telefoonnummer of werkplek, meestal om te intimideren of iemand bloot te stellen.
E
- Eenmalige weergaveMet eenmalige weergave kan de ontvanger een foto of video maar één keer openen; daarna is die in het gesprek niet meer op te roepen.
- Emoji-reactieMet een emoji-reactie reageer je met één tik op een post of bericht, zonder iets te schrijven, als snel teken van instemming of gevoel.
- End-to-endversleutelingEnd-to-endversleuteling betekent dat alleen afzender en ontvanger een bericht kunnen lezen; zelfs de dienst die het bezorgt, ziet alleen onleesbare data.
- EXIF-gegevensEXIF-gegevens zijn extra informatie die in fotobestanden is opgeslagen, zoals opnametijd, cameramodel en belichtingsinstellingen, en vaak ook de GPS-locatie.
F
- FactcheckEen factcheck toetst aan de hand van bronnen of een bewering klopt en helpt je onjuiste informatie en geruchten online te relativeren.
- FediverseHet Fediverse is een bondgenootschap van onafhankelijke sociale netwerken waarvan de servers via een gedeeld protocol verbonden zijn – bijvoorbeeld Mastodon.
- FeedEen feed is de steeds bijgewerkte stroom posts op een sociaal netwerk, met nieuwe inhoud van je contacten of onderwerpen die je volgt, de een na de ander.
- FeedalgoritmeEen feedalgoritme is software die bepaalt welke posts een sociaal netwerk je toont en in welke volgorde, op basis van signalen zoals je eerdere activiteit.
- FilterbubbelEen filterbubbel ontstaat wanneer algoritmen je vooral inhoud tonen die bij je bestaande interesses en opvattingen past, terwijl andere perspectieven wegvallen.
G
- Gebruikers blokkerenBlokkeren verbreekt het contact: afhankelijk van de dienst kan iemand je niet meer berichten sturen, verzoeken doen of je inhoud zien, en jij houdt de regie.
- Gerechtvaardigd belangGerechtvaardigd belang is een rechtsgrond van de AVG. Het staat verwerking zonder toestemming toe, zolang de rechten van de betrokkenen niet zwaarder wegen.
- GIF (bewegende afbeelding)Een GIF is een korte, eindeloos herhaalde beeldanimatie zonder geluid die mensen graag gebruiken als reactie, grap of uiting van een gevoel in chats en posts.
- Goede vriendenGoede vrienden is een lijst die je zelf samenstelt: posts op dit niveau zien alleen de mensen op de lijst, niet je hele vriendenkring.
- GroepschatEen groepschat is een gezamenlijke chat voor meerdere mensen waarin elk lid alle berichten kan zien en erop kan antwoorden.
H
- HaatspraakHaatspraak is taal die mensen vernedert of aanvalt vanwege kenmerken zoals hun afkomst, religie, geslacht, seksuele geaardheid of beperking.
- HashfunctieEen hashfunctie zet willekeurige gegevens om in een korte waarde van vaste lengte, een soort digitale vingerafdruk waarmee wijzigingen makkelijk te zien zijn.
- HashtagEen hashtag is een trefwoord met het #-teken ervoor dat een post op een sociaal netwerk aan een onderwerp koppelt en verwante posts makkelijk vindbaar maakt.
- HSTSHSTS is een instructie die een website aan je browser geeft: vanaf het eerste bezoek alleen nog verbinden via versleutelde HTTPS, nooit via gewone http.
- HTTPSHTTPS is de versleutelde versie van het webprotocol HTTP: inhoud tussen je browser en een website wordt onderweg beschermd tegen meelezen en wijzigen.
I
- ICS-bestandEen ICS-bestand is een agendabestand in het iCalendar-formaat waarmee je afspraken kunt doorgeven tussen agenda-apps, mailprogramma’s en websites.
- IdentiteitsdiefstalBij identiteitsdiefstal gebruiken criminelen andermans persoonsgegevens om te winkelen, contracten te sluiten of accounts over te nemen op diens naam.
- InfluencerInfluencers zijn mensen met een groot bereik op sociale netwerken van wie de posts de meningen en koopbeslissingen van hun publiek beïnvloeden.
- Inhoud meldenMet de meldfunctie wijs je moderators op posts, profielen of berichten die de regels overtreden of waar je je zorgen over maakt.
K
L
- LeesbevestigingEen leesbevestiging laat de afzender weten dat zijn of haar bericht is geopend, vaak als vinkje of als melding zoals “Gelezen”.
- Link in bioLink in bio is één pagina die je in je profiel koppelt en die al je belangrijke links bundelt – zoals website, winkel of sociale profielen.
- LivestreamEen livestream is een realtime video-uitzending via internet: kijkers zien gebeurtenissen terwijl ze plaatsvinden en kunnen vaak meedoen via een livechat.
- Locatie delenLocatie delen betekent dat je anderen laat weten waar je nu bent, bijvoorbeeld als kaart in een chat, eenmalig of als live-weergave.
M
- MalwareMalware is software die bedoeld is om heimelijk gegevens te bespioneren, apparaten te beschadigen of aanvallers toegang te geven, van virussen tot spyware.
- MemeEen meme is een afbeelding, video of tekst, meestal humoristisch, die op internet steeds weer wordt gedeeld, aangepast en geremixt.
- MessengerEen messenger is een dienst voor directe berichten: je schrijft naar personen of groepen, verstuurt foto’s en spraakberichten en belt.
- MetadataMetadata zijn gegevens over gegevens: bijvoorbeeld wanneer, waar en met welk apparaat een foto is gemaakt, of wie wanneer een bericht naar wie heeft gestuurd.
- ML-KEMML-KEM is een door NIST gestandaardiseerde post-quantummethode waarmee twee apparaten een gedeelde geheime sleutel afspreken die nooit over het netwerk gaat.
N
- NepprofielEen nepprofiel is een account met verzonnen of gestolen gegevens dat zich voordoet als een echt persoon en vaak wordt gebruikt voor oplichting, spam of intimidatie.
- NetiquetteNetiquette zijn de ongeschreven regels voor beleefd en attent gedrag op internet, bijvoorbeeld in chats, op forums en op sociale netwerken.
O
- Onion-dienstEen onion-dienst is een website of dienst met een .onion-adres die alleen via Tor bereikbaar is, zodat de verbinding het Tor-netwerk nooit verlaat.
- Online oplichting (scam)Online oplichting is misleiding op internet die mensen geld, gegevens of toegang kost, bijvoorbeeld via nepwebshops, valse prijzen of romance-scams.
- Online trackingOnline tracking is het vastleggen van je gedrag op websites en in apps, vaak over aanbieders heen, om profielen te maken, bijvoorbeeld voor gerichte reclame.
- Online-statusDe online-status toont of iemand op dit moment actief is – meestal als groene stip of als “laatst online”. Hoe zichtbaar je bent, moet je zelf kunnen bepalen.
- Open sourceOpen source is software waarvan de broncode openbaar beschikbaar is onder een licentie die iedereen toestaat haar te gebruiken, aan te passen en door te geven.
- Opgeslagen posts (bladwijzers)Opgeslagen posts zijn een persoonlijke geheugenlijst: je legt posts opzij om ze later terug te vinden, zonder ze te delen of erop te reageren.
P
- PasskeyEen passkey is een digitale inlogsleutel die je wachtwoord vervangt: je logt in met je vingerafdruk, gezichtsherkenning of de pincode van je apparaat.
- PhishingPhishing is oplichting waarbij criminelen met nepberichten of nepwebsites mensen ertoe verleiden wachtwoorden, codes of betaalgegevens prijs te geven.
- PollEen poll stelt een vraag met meerdere antwoordmogelijkheden waarop anderen kunnen stemmen, bijvoorbeeld in een post, een story of een chat.
- Porren (poke)Porren is een groet zonder woorden: met één tik laat je een bevriend persoon weten dat je aan die persoon denkt – zonder dat er een bericht nodig is.
- Post-quantumcryptografiePost-quantumcryptografie omvat versleutelings- en handtekeningmethoden die bestand moeten zijn tegen aanvallen van krachtige quantumcomputers in de toekomst.
- Privacy by designPrivacy by design betekent dat gegevensbescherming vanaf het allereerste begin van de ontwikkeling in technologie en diensten wordt ingebouwd, niet achteraf.
- PrivacyverklaringEen privacyverklaring legt uit welke persoonsgegevens een aanbieder verwerkt, met welk doel en op welke rechtsgrond, en welke rechten je daarop hebt.
- ProfielbezoekersProfielbezoekers zijn mensen die je profiel hebben bekeken. Sommige netwerken tonen alleen aantallen, andere ook namen – goed om vooraf te weten.
- Progressive web app (PWA)Een progressive web app (PWA) is een website die je als app op je startscherm of bureaublad kunt installeren en die in een eigen venster opent.
- PseudonimiseringPseudonimisering vervangt namen en andere kenmerken door codes. Alleen met apart bewaarde extra informatie zijn de gegevens nog aan een persoon te koppelen.
- PushmeldingEen pushmelding is een bericht dat een app of website actief naar je apparaat stuurt, ook wanneer je die op dat moment niet hebt geopend.
Q
R
- RansomwareRansomware is afpersingssoftware: ze versleutelt bestanden of vergrendelt apparaten, en de criminelen erachter eisen losgeld om ze weer vrij te geven.
- Recht op gegevenswissingHet recht op gegevenswissing (art. 17 AVG) laat je een organisatie je persoonsgegevens laten wissen, als aan bepaalde wettelijke voorwaarden is voldaan.
- Recht op inzage (art. 15 AVG)Het recht op inzage (art. 15 AVG) laat je nagaan of een organisatie je persoonsgegevens verwerkt, welke gegevens ze heeft en waarom, en een kopie krijgen.
- Recht op rectificatieHet recht op rectificatie volgens art. 16 AVG geeft je het recht onjuiste gegevens over jou te laten verbeteren en onvolledige gegevens aan te laten vullen.
- Reel (korte video)Een Reel is een korte verticale video voor de telefoon, meestal getoond in een eigen swipebaar onderdeel van een sociaal netwerk en vaak met muziek of geluid.
S
- Scherm delenMet scherm delen laat je anderen in een gesprek of livestream in realtime zien wat er op je scherm staat – het hele beeld of slechts één venster.
- SchermtijdSchermtijd is de tijd die je op een smartphone, tablet of computer doorbrengt. Wat telt, is niet alleen hoe lang je hem gebruikt, maar ook waarvoor.
- ScreenshotblokkadeEen screenshotblokkade voorkomt dat een app wordt vastgelegd in screenshots en schermopnamen, meestal op gevoelige schermen zoals inloggen of betalingen.
- Sessie (ingelogde apparaten)Een sessie is de periode waarin je op een apparaat bent ingelogd. Elk apparaat heeft een eigen sessie, die je kunt bekijken en beëindigen.
- SextortionSextortion is chantage met intieme foto’s of video’s: daders dreigen ze te publiceren en eisen geld of meer materiaal. Het is nooit jouw schuld.
- ShadowbanEen shadowban is een verborgen beperking: de posts van een account worden nauwelijks nog aan anderen getoond, zonder dat de persoon dat te horen krijgt.
- SideloadingSideloading betekent een app rechtstreeks vanuit een bestand installeren in plaats van via de officiële appstore; op Android is dat meestal een APK-bestand.
- SimswappingSimswapping is fraude waarbij criminelen iemands telefoonnummer laten overzetten naar een simkaart die zij beheren, om inlogcodes per sms te onderscheppen.
- Sociaal netwerkEen sociaal netwerk is een onlinedienst waarin mensen een profiel aanmaken, contact leggen met anderen en posts, foto’s of berichten delen.
- Social botEen social bot is een geautomatiseerd account op een sociaal netwerk dat zelfstandig post, liket of deelt en zich vaak voordoet als een echt mens.
- Social engineeringSocial engineering omvat de trucs waarmee oplichters mensen manipuleren om gegevens prijs te geven, geld over te maken of toegang tot accounts te verlenen.
- Sociale mediaSociale media zijn onlinediensten waarop gebruikers zelf inhoud publiceren, becommentariëren en delen – van sociale netwerken tot videoplatforms.
- SpamSpam is ongewenste massacommunicatie, meestal reclame, kettingbrieven of oplichtingspogingen, verstuurd via e-mail, chat of opmerkingen.
- SpraakberichtEen spraakbericht is een korte geluidsopname die je in een chat verstuurt en die de ander afspeelt wanneer het hem of haar uitkomt.
- SpraakruimteEen spraakruimte is een blijvende ontmoetingsplek op internet waar mensen met hun stem praten en ondertussen kunnen typen – zonder dat iemand hoeft te bellen.
- Story (op sociale netwerken)Een story is een foto- of videopost op een sociaal netwerk die maar beperkte tijd zichtbaar blijft, vaak zo'n 24 uur, voordat hij uit beeld verdwijnt.
T
- Tijdcapsule (digitaal bericht aan de toekomst)Een digitale tijdcapsule is een bericht aan de toekomst: je schrijft het vandaag, stelt een openingsdatum in en pas dan wordt het zichtbaar.
- Toestemming onder de AVGToestemming is je vrij gegeven, geïnformeerde en ondubbelzinnige instemming met de verwerking van je gegevens voor een bepaald doel, en je kunt haar intrekken.
- Toestemming van oudersToestemming van ouders is de goedkeuring van ouders, zodat kinderen en tieners een onlinedienst mogen gebruiken en hun gegevens mogen worden verwerkt.
- Tor-netwerkHet Tor-netwerk leidt internetverbindingen via meerdere versleutelde relays, waardoor het moeilijker wordt om je onlineactiviteit aan je IP-adres te koppelen.
- Transportversleuteling (TLS)Transportversleuteling (TLS) beschermt gegevens onderweg tussen je apparaat en een server tegen afluisteraars; websites met TLS beginnen met https://.
- Trol (internettrol)Een trol provoceert online bewust met beledigingen, ruzie of onzin om een reactie uit te lokken en gesprekken te verstoren.
- Tweefactorauthenticatie (2FA)Tweefactorauthenticatie (2FA) betekent dat je bij inloggen op twee manieren bewijst wie je bent, bijvoorbeeld met een wachtwoord plus een code uit een app.
V
- Verdwijnende berichtenVerdwijnende berichten wissen zichzelf uit de chat na een ingestelde tijd, zodat gesprekken niet blijvend bewaard blijven.
- Vermelding (@-vermelding)Een vermelding wijst met het @-teken naar een andere persoon in een post of opmerking en koppelt de tekst aan het profiel van die persoon.
- Verwerker (verwerking in opdracht)Een verwerker is een dienstverlener, zoals een hostingbedrijf, die in opdracht en volgens instructies van een andere organisatie persoonsgegevens verwerkt.
- VideoconferentieEen videoconferentie verbindt meerdere mensen via beeld en geluid over internet, zodat je elkaar kunt zien en spreken, ook vanaf verschillende plekken.
- VoIP / internettelefonieWat is VoIP? Voice over IP betekent bellen via internet: je stem wordt gedigitaliseerd en in datapakketjes verstuurd in plaats van via het klassieke telefoonnet.
- VPNEen VPN (virtueel privénetwerk) leidt je dataverkeer via een versleutelde tunnel naar een server, die het vervolgens doorgeeft aan het internet.
- VriendschapsverzoekEen vriendschapsverzoek is een uitnodiging om op een netwerk met iemand verbonden te zijn. Het werkt pas als de ander ermee instemt.
W
- WachtwoordmanagerEen wachtwoordmanager slaat je inloggegevens versleuteld op één plek op, genereert sterke wachtwoorden en vult ze voor je in wanneer je inlogt.
- WebRTCWebRTC is een open webstandaard voor realtimecommunicatie waarmee spraak- en videogesprekken rechtstreeks in de browser werken, zonder extra software of plug-in.